منابع افغانستان در ایمیلهای اپستین؛ وقتی هلمند «فرصت سرمایهگذاری» خوانده میشد
در میان ایمیلهای منتشرشده از پرونده جفری اپستین، سرمایهدار بدنام امریکایی، یک مورد حساس توجهها را جلب کرده است: ایمیلی از پرنس اندرو، دوک یورک و برادر پادشاه بریتانیا، که در آن گزارشی «محرمانه» درباره فرصتهای سرمایهگذاری در ولایت هلمند افغانستان برای اپستین ارسال شده است.
این ایمیل در دسامبر ۲۰۱۰ فرستاده شده؛ زمانی که پرنس اندرو بهعنوان نماینده ویژه بریتانیا در امور تجارت و سرمایهگذاری بینالمللی فعالیت داشت. او در متن پیام تأکید کرده که گزارش ضمیمهشده «محرمانه» بوده و توسط تیم بازسازی ولایتی (Provincial Reconstruction Team) در هلمند تهیه شده است.
در این سند، از ظرفیتهای اقتصادی با ارزش بالا در هلمند سخن گفته شده؛ از جمله:
• پتانسیلهای زراعتی،
• منابع معدنی چون مرمر، طلا، ایریدیوم، اورانیوم و توریم،
• ذخایر احتمالی نفت و گاز،
• و زیرساختهای صنعتی و لوژستیکی قابل توسعه برای جذب سرمایهگذاری خارجی.
براساس این مکاتبه، پرنس اندرو از اپستین خواسته است دیدگاه خود را درباره افرادی که میتوانند در جذب سرمایهگذاری مفید باشند ارائه کند. او همچنین اشاره کرده که برخی شبکههای بینالمللی از جمله بنیاد گیتس، در افغانستان فعالیتی ندارند.
هلمند؛ میدان جنگ یا میدان سرمایه؟
در سال ۲۰۱۰، هلمند یکی از ناامنترین ولایات افغانستان و کانون درگیریهای شدید میان نیروهای بینالمللی و طالبان بود. تیمهای بازسازی ولایتی که ترکیبی از نیروهای ملکی و نظامی بودند، وظیفه داشتند همزمان با عملیات امنیتی، پروژههای انکشافی و اقتصادی را نیز پیش ببرند.
اکنون این پرسش مطرح است:
چگونه گزارشی که بهعنوان «محرمانه» تهیه شده و به منابع استراتژیک یک ولایت جنگزده میپردازد، در اختیار فردی خارج از ساختار رسمی دولت بریتانیا قرار گرفته است؟
آیا این اقدام در چارچوب رسمی دیپلماسی اقتصادی انجام شده یا یک ارتباط شخصی خارج از میکانیزمهای شفاف دولتی بوده است؟
واکنشها در بریتانیا
انتشار این ایمیلها واکنشهای سیاسی را نیز به دنبال داشته است. وینس کیبل، وزیر تجارت بریتانیا در زمان مأموریت پرنس اندرو، این اقدام را «رفتاری وحشتناک» توصیف کرده و خواستار شفافسازی درباره دوره مأموریت او بهعنوان نماینده ویژه تجارت و سرمایهگذاری شده است.
پرنس اندرو که پیشتر نیز به دلیل رابطه با اپستین و جنجالهای مرتبط با آن از وظایف رسمی سلطنتی کنار گذاشته شده، هرگونه تخلف را رد کرده است. با این حال، افشای مکاتباتی که شامل اطلاعات اقتصادی و منابع طبیعی افغانستان است، موج تازهای از انتقادها را برانگیخته است.
ثروتهای زیرزمینی افغانستان؛ انکشاف یا رقابت پنهان؟
افغانستان سالهاست بهعنوان کشوری با ذخایر قابلتوجه معدنی شناخته میشود؛ از مس و آهن گرفته تا طلا، لیتیوم و عناصر نادر. اما بیثباتی سیاسی، جنگ و ضعف حاکمیت قانون مانع بهرهبرداری شفاف و پایدار از این منابع شده است.
اینکه در اوج جنگ، بحث درباره طلا، اورانیوم، توریم و نفت هلمند در محافل قدرت و سرمایه جهانی جریان داشته، این نگرانی را تقویت میکند که منابع افغانستان نه فقط بهعنوان ابزار بازسازی، بلکه بهعنوان فرصتهای استراتژیک در رقابتهای ژئوپولیتیک نیز دیده شدهاند.
پرسش اساسی؛ چه کسی درباره آینده اقتصادی افغانستان تصمیم میگیرد؟
این پرونده فراتر از نام پرنس اندرو یا اپستین است. موضوع اصلی، چگونگی تصمیمگیری درباره منابع طبیعی افغانستان در دوران حضور نیروهای بینالمللی است.
آیا ثروتهای افغانستان در چارچوب یک استراتژی ملی و به نفع مردم مدیریت میشد؟
یا در حلقات محدود سیاسی و اقتصادی، بدون مشارکت واقعی مردم افغانستان مورد بحث و برنامهریزی قرار میگرفت؟
افشای این ایمیلها در شرایطی صورت میگیرد که امروز نیز بحث استخراج معادن و منابع طبیعی افغانستان در فضای غیرشفاف ادامه دارد. تجربه گذشته نشان میدهد که بدون شفافیت، پاسخگویی و نظارت مستقل، منابع طبیعی میتوانند به جای موتور انکشاف، به محور رقابت قدرتها تبدیل شوند.
در کشوری که دههها جنگ را پشت سر گذاشته، مدیریت شفاف ثروتهای ملی نه یک گزینه، بلکه یک ضرورت تاریخی است.
