پنج سال پس از پایان جمهوریت: روایتی از جغرافیا و مردمی که جهان فراموش کرد

امروز ۱۵ اسد است. پنج سال پیش در همین روز، افغانستان با تحولی بنیادین و پایان دوران جمهوریت روبه‌رو شد. ۱۵ اسد ۱۴۰۰ تنها یک تغییر سیاسی در تقویم نبود؛ بلکه برای میلیون‌ها شهروند افغانستانی، آغاز دوره‌ای از دگرگونی‌های عمیق و تحمیل محدودیت‌های گسترده و نظام‌مند بر زندگی روزمره بود — به‌ویژه بر زنان و دختران.

پنج سال از آن تاریخ می‌گذرد؛ پنج سالی که در آن دختران از ادامهٔ تحصیل در مکاتب متوسطه محروم شدند، درهای دانشگاه و بخش بزرگی از بازار کار به روی زنان مسدود گردید و حضور آنان در عرصهٔ عمومی به‌شدت محدود شد. امروز افغانستان تنها کشوری در جهان است که در آن آموزش متوسطه و عالی برای دختران و زنان معلق مانده است؛ وضعیتی که نهادهای بین‌المللی و سازمان ملل متحد آن را یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های حقوق بشری در عصر حاضر توصیف می‌کنند.

این محدودیت‌ها تنها به عرصهٔ آموزش و کار خلاصه نمی‌شود؛ حضور زنان در ساختارهای رسمی تصمیم‌گیری و مدیریت تقریباً به صفر رسیده است. فرمان‌های متوالی در طول این پنج سال، چارچوب‌های فردی و اجتماعی زندگی زنان را تحت تأثیر قرار داده و حرکات اعتراضی آنان نیز با بازداشت و فشارهای امنیتی بر خود و خانواده‌هایشان مواجه شده است.

در کنار وضعیت زنان، افغانستان با یک بحران عمیق اقتصادی، فقر فراگیر و خروج گستردهٔ نیروی کار روبه‌روست. بسیاری از شهروندان که امکان ساختن یک زندگی باثبات را در داخل کشور از دست داده‌اند، ناچار به پذیرش مخاطرات مهاجرت شده‌اند. از سوی دیگر، ساختار سیاسی موجود با انتقادهایی در خصوص عدم شمولیت مواجه است؛ گزارش‌های نهادهای بین‌المللی، از جمله آژانس پناهندگی اتحادیهٔ اروپا، نشان‌دهندهٔ تداوم چالش‌ها و منازعات حقوقی و زمین‌داری برای اقلیت‌های قومی و مذهبی، از جمله هزاره‌هاست.

در این میان، مسئلهٔ اصلی، موضع و رفتار جامعهٔ جهانی است. اگرچه سازمان ملل و ده‌ها کشور بارها با صدور بیانیه‌ها سیاست‌های موجود را محکوم کرده‌اند، اما این موضع‌گیری‌های دیپلماتیک نتوانسته‌اند تغییر ملموسی در وضعیت معیشتی و اجتماعی مردم ایجاد کنند. احساس عمومی در میان افغان‌ها این است که رنج آنان دیگر در اولویت سیاست‌های بین‌المللی قرار ندارد.

رسانهٔ «همدم‌نیوز» تأکید می‌کند که ثبت و روایت مستند این واقعیت‌ها، یک مسئولیت روزنامه‌نگارانه است. پنج سال پس از پایان جمهوریت، یادآوری وضعیت افغانستان نه یک اقدام عاطفی، بلکه شهادت دادن بر تاریخ و زنده نگه داشتن روایتی است که جهان نباید آن را به فراموشی بسپارد.