دگرگونی ساختاری در معارف افغانستان؛ گزارش انستیتوت لُوی از بازسازی نظام آموزشی

در حالی که توجه محافل بین‌المللی عمدتاً بر موضوع بازگشایی مکاتب بالاتر از صنف ششم و دانشگاه‌ها به روی دختران متمرکز است، گزارش تازهٔ «انستیتوت لُوی» (Lowy Institute) به بررسی ابعاد تحول ساختاری در نظام آموزشی افغانستان پرداخته است.

بر اساس این گزارش که توسط لین اودانل نگاشته شده، با گذشت پنج سال از تسلط دوبارهٔ طالبان، تغییرات بنیادی در بدنهٔ معارف و نصاب درسی کشور در حال تحقق است.

از ۵ هزار به ۲۳ هزار مدرسه

یافته‌های این نهاد تحقیقاتی بر پایهٔ آمارهای شبکهٔ جامعه مدنی «همراه» نشان می‌دهد که شمار مدارس دینی ثبت‌شده در افغانستان از حدود ۵ هزار مدرسه در دورهٔ جمهوریت، به بیش از ۲۳ هزار مدرسه افزایش یافته است.

طبق این گزارش، در حال حاضر بیش از ۳.۶ میلیون کودک و نوجوان در این مراکز مشغول آموزش هستند.

مقیاس این تغییر — بیش از چهار برابر شدن در پنج سال — نکته‌ای است که آن را از یک تحول تدریجی متمایز می‌سازد. چنین رشدی در بازهٔ کوتاه، مستلزم برنامه‌ریزی متمرکز و تخصیص منابع در سطح ملی است.

تغییر کاربری نهادهای موجود

بخشی از مکاتب عمومی، دانشگاه‌ها و مراکز تربیت معلم نیز به زیرساخت‌های آموزش دینی تغییر کاربری یافته‌اند.

این نکته از جهت دیگری اهمیت دارد: افزایش شمار مدارس دینی تنها از طریق ساخت مراکز تازه صورت نگرفته، بلکه بخشی از آن حاصل تبدیل ظرفیت آموزشی موجود است — یعنی همان زیرساختی که پیش‌تر به آموزش عمومی و تربیت معلم اختصاص داشت.

نصاب آموزشی تازه

در بخش دیگری از گزارش انستیتوت لُوی آمده است که نصاب جدید آموزشی تمرکز اصلی خود را بر حفظ قرآن، احادیث، فقه حنفی و مفاهیم سیاسی-عقیدتی مورد تأیید حکومت قرار داده است.

نویسندهٔ گزارش با استناد به مصاحبه با برخی از والدین، به نگرانی‌های خانواده‌ها دربارهٔ تغییر رفتار کودکان و ترویج مفاهیم انضباطی و نظارتی اشاره کرده است.

هدف اعلام‌شده: نیروی انسانی آینده

بر اساس این تحلیل، هدف از این اصلاحات گسترده، تأمین نیروی انسانی برای نهادهای قضایی، اداری و امنیتی آینده کشور عنوان شده است.

این گزارش تأکید می‌کند که بازسازی ساختار معارف، فارغ از ابعاد سیاسی آن، به ابزار اصلی شکل‌دهی به جامعهٔ آیندهٔ افغانستان تبدیل شده است.

نکتهٔ کلیدی در این ارزیابی، افق زمانی آن است: کودکی که امروز وارد این نظام می‌شود، ده تا پانزده سال دیگر وارد بازار کار و ساختار اداری خواهد شد. تصمیم‌های امروز در حوزهٔ معارف، ترکیب نیروی انسانی یک نسل بعد را تعیین می‌کند.

تحلیل همدم‌نیوز

بازسازی بنیادی نظام آموزشی افغانستان، نقطه‌عطفی در تحولات اجتماعی و آیندهٔ نهادهای این کشور به شمار می‌رود. از منظر آینده‌پژوهی، معارف صرفاً یک نهاد خدماتی نیست، بلکه بستر اصلی شکل‌گیری سرمایهٔ انسانی و توسعهٔ اقتصادی-اجتماعی است.

غلبهٔ یک‌جانبهٔ آموزش‌های دینی بر علوم پایه، فنی و مدیریتی، می‌تواند در میان‌مدت افغانستان را با کمبود جدی نیروی متخصص در بخش‌های حیاتی — به‌ویژه طبابت، مهندسی و مدیریت نوین — مواجه سازد.

ایجاد توازن و هماهنگی میان آموزش‌های سنتی و علوم روز، شرطی اساسی برای پایداری اقتصادی کشور و حفظ کانال‌های تعامل با جامعهٔ جهانی خواهد بود.