سیلاب‌های ویرانگر در افغانستان: هشدار سازمان بهداشت جهانی از احتمال بروز بحران صحی

جاری شدن سیلاب‌های شدید در ۱۳ ولایت افغانستان ده‌ها کشته و زخمی بر جا گذاشت. سازمان بهداشت جهانی با ابراز نگرانی از تخریب زیرساخت‌های درمانی و آبرسانی، نسبت به شیوع بیماری‌های واگیردار هشدار داد.

گسترهٔ جغرافیایی فاجعه؛ سه منطقه، ۱۳ ولایت

گزارش تازه سازمان بهداشت جهانی (WHO) نشان می‌دهد که سیلاب‌های اخیر آسیب‌های سنگینی به ولایت‌های شرقی (نورستان، ننگرهار، لغمان)، جنوب‌شرقی (پکتیکا، پکتیا، خوست، غزنی) و مرکزی (کابل، لوگر، پروان، کاپیسا، پنجشیر و میدان‌وردک) وارد کرده است.

پراکندگی جغرافیایی این آسیب‌ها، خود یکی از عوامل پیچیده‌کنندهٔ وضعیت است. زمانی که یک بحران طبیعی به‌طور هم‌زمان سه منطقهٔ متفاوت کشور را در بر می‌گیرد، منابع امدادی موجود ناگزیر میان ولایت‌های متعدد تقسیم می‌شود و امکان تمرکز نیرو بر یک نقطهٔ بحرانی کاهش می‌یابد. این پراکندگی همچنین به معنای آن است که آسیب‌ها به یک نوع زیرساخت محدود نمانده، بلکه شبکه‌های آبرسانی، مسیرهای مواصلاتی، خانه‌ها و زمین‌های کشاورزی را به‌طور هم‌زمان در بر گرفته است.

نورستان؛ ولایت با بیشترین تلفات انسانی

شهر پارون در نورستان با ۲۳ کشته و ۱۲۵ زخمی، بیشترین تلفات انسانی را ثبت کرده است.

موقعیت کوهستانی نورستان، این ولایت را هم در برابر سیلاب‌های ناگهانی آسیب‌پذیرتر می‌سازد و هم دسترسی تیم‌های امدادی به آن را دشوارتر می‌کند. در مناطق کوهستانی، جریان آب با سرعت و شدت بیشتری حرکت می‌کند و زمان هشدار پیش از رسیدن سیلاب به مناطق مسکونی، به‌مراتب کوتاه‌تر از مناطق هموار است.

قطع دسترسی به مراکز صحی

ارزیابی‌های این نهاد نشان می‌دهد که تخریب جاده‌ها و پل‌ها در ولسوالی‌های محمدآغه لوگر و غوربند پروان، دسترسی نیازمندان به مراکز صحی را مسدود کرده است.

این بخش از بحران، پیامدی دوگانه دارد: از یک سو، مجروحان و بیماران نمی‌توانند خود را به مراکز درمانی برسانند؛ از سوی دیگر، تیم‌های امدادی و محموله‌های دارویی نیز امکان رسیدن به مناطق آسیب‌دیده را از دست می‌دهند. به بیان دیگر، تخریب یک جاده در چنین شرایطی، صرفاً یک خسارت مادی نیست، بلکه به معنای قطع شریان حیاتی خدمات صحی برای یک منطقهٔ کامل است.

خطر بیماری‌های ناشی از آب آلوده و ناامنی غذایی

همچنین از دست رفتن زمین‌های کشاورزی و شبکه‌های آبرسانی، خطر شیوع بیماری‌های ناشی از آب آلوده و ناامنی غذایی را افزایش داده است.

این دو خطر، از منظر بهداشت عمومی در دو بازهٔ زمانی متفاوت خود را نشان می‌دهند. بیماری‌های ناشی از آب آلوده معمولاً در روزها و هفته‌های نخست پس از سیلاب بروز می‌کنند؛ زمانی که منابع آب آشامیدنی سالم از دسترس خارج شده و مردم ناگزیر از آب‌های آلوده استفاده می‌کنند. در مقابل، ناامنی غذایی ناشی از نابودی زمین‌های کشاورزی، پیامدی میان‌مدت و بلندمدت است که در ماه‌های پس از حادثه، با از دست رفتن محصول یک فصل زراعتی، خود را نشان می‌دهد.

همین دوگانگی زمانی است که چنین بحران‌هایی را از یک «رویداد» به یک «وضعیت ادامه‌دار» تبدیل می‌کند و امدادرسانی مقطعی را ناکافی می‌سازد.

واکنش سازمان بهداشت جهانی و موانع امدادرسانی

سازمان بهداشت جهانی ضمن فعال‌سازی سیستم هماهنگی اضطراری و ارسال کمک‌های ادویه‌ای، اعلام کرد که کمبود امکانات درمانی و سخت‌گذر بودن مناطق کوهستانی، چالش‌های اصلی امدادرسانی هستند.

این دو مانع، ماهیتی متفاوت دارند اما اثری تشدیدکننده بر یکدیگر می‌گذارند. کمبود امکانات درمانی، مسئله‌ای مربوط به ظرفیت و منابع است؛ در حالی که سخت‌گذر بودن مناطق کوهستانی، مانعی لوجستیکی و جغرافیایی به شمار می‌رود. زمانی که این دو هم‌زمان وجود داشته باشند، حتی منابع محدود موجود نیز به‌سختی به نقاطی می‌رسند که بیشترین نیاز را دارند.

نگاه و زمینه همدم

تکرار سیلاب‌های موسم بارندگی در افغانستان، ضرورت تدوین راهبردهای ملی برای مدیریت بحران‌های طبیعی را آشکار می‌سازد.

نکتهٔ کلیدی در واژهٔ «تکرار» نهفته است. زمانی که یک پدیدهٔ طبیعی به‌صورت فصلی و قابل پیش‌بینی رخ می‌دهد، دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک «حادثهٔ غیرمترقبه» تلقی کرد؛ بلکه به یک متغیر شناخته‌شده در برنامه‌ریزی ملی تبدیل می‌شود که نبودِ آمادگی در برابر آن، خود یک انتخاب سیاست‌گذارانه به شمار می‌رود.

آسیب‌پذیری شدید شبکه‌های آبرسانی و درمانی نشان می‌دهد که امدادرسانی مقطعی کافی نیست و حل این چالش نیازمند بازسازی زیرساخت‌های مقاوم و برنامه‌ریزی پایدار محیط‌زیستی است.

این ارزیابی، در کنار هشدارهای پیشین نهادهای بین‌المللی دربارهٔ وضعیت منابع آب در افغانستان، تصویری یکپارچه ارائه می‌کند: زیرساخت‌های آبی این کشور هم در برابر کم‌آبی و خشکسالی آسیب‌پذیرند و هم در برابر بارندگی‌های شدید و سیلاب — و این دو، دو روی یک مسئلهٔ واحد یعنی نبودِ زیرساخت مقاوم برای مدیریت آب هستند.