در میان آتش کشمکش‌های جیوپلیتیک:

پی‌آمدهای درگیری‌های نظامی میان امریکا و ایران بر وضعیت پناهجویان افغان

مقدمه

شدت گرفتن تازهٔ درگیری‌های نظامی و تقابل مستقیم میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران، نقطهٔ عطف نگرانی‌کننده‌ای در اوضاع امنیتی خاورمیانه به شمار می‌رود. در حالی که تحلیل‌های رسمی بیشتر بر خسارات مادی، آسیب به زیرساخت‌ها و موازنهٔ قدرت میان حکومت‌ها تمرکز می‌کنند، این تنش‌های سیاسی باعث بروز یک بحران بشری خاموش اما بسیار دردناک شده است. در مرکز این آسیب‌پذیری، بیش از چهار میلیون مهاجر و پناهجوی افغان قرار دارند که در ایران زندگی می‌کنند. در همین حال، ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان، و جمعی از کارشناسان مستقل این سازمان نسبت به وضع اسفبار این مهاجران که میان حملات خارجی و فشارهای داخلی گیر مانده‌اند، هشدار جدی داده‌اند. این مقاله با نگاهی تحلیلی، ابعاد مختلف خطرهایی را که بر زندگی پناهجویان افغان در ایران سایه افگنده است، بررسی می‌کند.

۱. آسیب‌پذیری دوگانه: میان بی‌سرنوشتی حقوقی و مشکلات اقتصادی

برای فهم دقیق اثرات درگیری نظامی میان واشنگتن و تهران بر مهاجران افغان، باید ابتدا وضع حقوقی و اجتماعی آنان را در ایران مرور کرد. پس از تحولات اگست ۲۰۲۱ و تسلط دوبارهٔ طالبان بر افغانستان، موج تازه‌ای از مردم برای نجات از تعقیب، بی‌کاری و وضعیت بد حقوق بشری به ایران پناه بردند. با این حال، بخش بزرگی از این مهاجران مدرک قانونی اقامت ندارند و از خدمات اولیهٔ بانکی، بیمه و پشتیبانی‌های حقوقی محروم هستند.

وقتی کشوری که از مهاجران میزبانی می‌کند وارد جنگ یا تنش‌های شدید نظامی می‌شود، نداشتن مدرک قانونی اقامت خطر مرگ‌باری برای پناهجویان ایجاد می‌کند. آسیب دیدن زیرساخت‌های شهری، خطوط ترانسپورت و خدمات عمومی بیش از همه به گروه‌های بی‌بضاعت و مهاجر ضربه می‌زند.

پناهجویان افغان که از کمک‌های دولتی محروم‌اند و در بخش‌های غیررسمی کار می‌کنند، با گرانی شدید، افزایش قیمت مواد خوراکی و از دست رفتن زمینه‌های کاری روبه‌رو می‌شوند.

۲. امنیتی شدن فضای جامعه و خطر قربانی شدن مهاجران

تجربهٔ بحران‌های سیاسی نشان می‌دهد که هنگام تهدیدهای نظامی خارجی، حکومت‌ها معمولاً کنترول امنیتی را در داخل کشور فشرده‌تر می‌سازند. در چنین فضایی، گروه‌های آسیب‌پذیر خارجی—به‌ویژه مهاجران افغان—بیشتر در معرض برخورد‌های سلیقه‌ای یا قرار گرفتن به عنوان مقصر مشکلات اقتصادی و امنیتی قرار می‌گیرند.

کارشناسان سازمان ملل متحد با نگرانی خاطرنشان کرده‌اند که در زمان‌های تنش نظامی، آمار بازداشت‌های خودسرانه و سخت‌گیری‌ها در ایران افزایش می‌یابد. از آن‌جا که پناهجویان افغان نهاد سفارت یا قنسولگری فعال و پاسخ‌گویی برای دفاع رسمی از حقوق‌شان در ایران ندارند، در برابر پرونده‌سازی‌ها و نداشتن دسترسی به وکیل مدافع بسیار بی‌دفاع می‌مانند. علاوه بر این، قطعی یا اختلال در شبکه‌های انترنتی و مخابراتی هنگام رویدادهای امنیتی، ارتباط خانواده‌های افغان را با بستگان‌شان در داخل افغانستان قطع کرده و بر نگرانی و فشار روحی آنان می‌افزاید.

۳. بن‌بست بازگشت اجباری و نقض قوانین بین‌المللی

با بدتر شدن شرایط زندگی و فشارهای امنیتی در ایران، احتمال اخراج اجباری و دسته‌جمعی افغان‌ها به کشورشان یکی دیگر از نگرانی‌های جدی است. نهادهای بین‌المللی همواره بر اصل قانونی «عدم بازگشت اجباری» (Non-refoulement) که در کنوانسیون‌های بین‌المللی ثبت شده، تأکید می‌کنند.

افغانستان زیر حاکمیت طالبان هنوز کشوری امن برای بازگشت نیست؛ جایی که دختران و زنان از رفتن به مکتب و دانشگاه و کار کردن محروم شده‌اند و خطرات جانی متوجه فعالان پیشین و کارمندان نظام گذشته است. فرستادن اجباری پناهجویان به کشوری که با بحران‌های عمیق بشری دست‌وپنجه‌نرم می‌کند، نقض صریح قوانین بین‌المللی است. درگیری نظامی میان آمریکا و ایران، افغان‌ها را در یک بن‌بست گرفتار کرده است: آنان نه در کشور میزبان امنیت و ثبات دارند و نه زمینهٔ بازگشت امن و آبرومندانه به وطن‌شان فراهم است.

نتیجه‌گیری

هشدار گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد تنها یک اعلامیهٔ خبری نیست، بلکه درخواستی جدی برای توجه به ابعاد انسانی جنگ‌هاست. بررسی وضعیت پناهجویان افغان در ایران نشان می‌دهد که تصمیم‌گیری‌های نظامی و سیاسی تا چه حد زندگی میلیو‌ن‌ها انسان بی‌گناه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. برای جلوگیری از یک فاجعهٔ بشری بزرگ‌تر، لازم است سازمان‌های بین‌المللی و کشورهای منطقه، حفظ جان و کرامت انسانی مهاجران را در اولویت برنامه‌های خود قرار دهند و مانع قربانی شدن آنان در کشمکش‌های سیاسی شوند.