در مسیر «جمهوری دوم»؛ جابه‌جایی مرکز ثقل قدرت در ایران پس از خامنه‌ای

پاریس – مراسم تشییع جنازه شش‌روزه آیت‌الله علی خامنه‌ای فراتر از یک سوگواری مذهبی، نمادی از گذار ساختار سیاسی ایران به دورانی بود که ناظران آن را «جمهوری دوم» می‌نامند. بر اساس تحلیل مجله اکونومیست، ایران در حال عبور از یک حکومت دینی با محوریت روحانیت سنتی، به سوی یک دولت ملی‌گرا، جاه‌طلب و تحت کنترل مطلق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.

شکوه بی‌سابقه این مراسم که برنامه‌ریزی آن ۱۲۶ روز به درازا کشید و مسیری ۲۶۰۰ کیلومتری را در ایران و عراق دربرگرفت، تفاوت آشکاری با خاکسپاری ساده آیت‌الله خمینی در سال ۱۹۸۹ داشت. این مانور لوژستیکی و نظامی،

جابه‌جایی مرکز ثقل قدرت در تهران را برملا کرد؛ جایی که پرچم‌های ملی و حضور پررنگ فرماندهان سپاه، عمامه سیاه خامنه‌ای—نماد حاکمیت ۳۷ ساله روحانیت—را به حاشیه راند.

گرچه مجتبی خامنه‌ای به عنوان جانشین او معرفی شده، اما غیبت او در انظار عمومی و لحن بیانیه‌هایش، بیشتر نشان‌دهنده یک چهره تشریفاتی در خدمت یک ساختار نظامی است.

این بازآرایی قدرت، خود را در رویکرد منطقه‌ای و بین‌المللی تهاجمی‌تر ایران نیز نشان می‌دهد. در آستانه مذاکرات هسته‌ای در اسلام‌آباد، رهبری جدید تهران راهبرد خود را بر «فشار نظامی» و فرسوده کردن دونالد ترامپ استوار کرده است؛ حملات پهپادی به نفتکش‌ها در تنگه هرمز و تبادل آتش با مواضع آمریکا گواه این مدعاست.

با این حال، این حاکمیت نظامی با دو چالش بزرگ روبروست: نخست، واقعیت‌های نظامی و آمادگی فزاینده کشورهای عربی و آمریکا برای مقابله؛ و دوم، بحران شدید اقتصادی که در آن بیش از ۴۰ درصد مردم زیر خط فقر زندگی می‌کنند. برای توده‌های مردم ایران، بازسازی اقتصاد و کاهش تحریم‌ها اولویت اصلی است؛ امری که در نهایت به جای شعارهای تند، نیازمند سازش و دیپلماسی خواهد بود.